زمینه و هدف: حکمرانی قبیله‌ای، متشکل از نپوتیسم، کرونیسم، واسطه‌گری و پاتریمونیالیسم اداری، از مهم‌ترین موانع اثربخشی مدیریت منابع انسانی در کشورهای خاورمیانه است. پژوهش حاضر با هدف بررسی تأثیر حکمرانی قبیله‌ای بر اثربخشی رویه‌های مدیریت منابع انسانی و عملکرد سازمانی، با توجه به نقش میانجی شایستگی کارکنان و نقش تعدیل‌گر شایسته‌سالاری سازمانی در دستگاه‌های دولتی عراق انجام شد.
روش‌شناسی: این پژوهش از نظر هدف کاربردی، از نظر ماهیت کمّی و از نوع پیمایشی-مقطعی است. جامعه آماری شامل مدیران، معاونان و کارشناسان ارشد سازمان‌های دولتی عراق بود که از میان آنان ۴۱۴ پرسشنامه معتبر به روش نمونه‌گیری تصادفی طبقه‌ای گردآوری شد. داده‌ها با استفاده از پرسشنامه ۱۱۶ گویه‌ای و مدل‌یابی معادلات ساختاری در نرم‌افزار آموس تحلیل شدند. آزمون میانجی‌گری با روش بوت‌استرپ و آزمون تعدیل‌گری با رگرسیون سلسله‌مراتبی انجام گرفت.
یافته‌ها: نتایج نشان داد حکمرانی قبیله‌ای تأثیر منفی و معناداری بر اثربخشی رویه‌های مدیریت منابع انسانی، شایستگی کارکنان و عملکرد سازمانی دارد. شایستگی کارکنان به‌طور جزئی رابطه میان رویه‌های منابع انسانی و عملکرد سازمانی را میانجی‌گری می‌کند. همچنین شایسته‌سالاری سازمانی اثر منفی حکمرانی قبیله‌ای بر رویه‌های منابع انسانی را تعدیل می‌کند؛ به‌گونه‌ای که در سازمان‌های دارای سطح بالای شایسته‌سالاری، شدت این اثر مخرب حدود ۵۳ درصد کاهش می‌یابد. توان تبیین مدل برای عملکرد سازمانی نیز مطلوب بود (R²=0.61).
نتیجه‌گیری: حکمرانی قبیله‌ای با تضعیف رویه‌های شایسته‌محور منابع انسانی، موجب فرسایش سرمایه انسانی و کاهش عملکرد سازمانی می‌شود. تقویت شایسته‌سالاری می‌تواند نقش حفاظتی مؤثری در کاهش این پیامدها ایفا کرده و مبنایی برای اصلاحات نظام اداری عراق فراهم آورد.